EĞİTİME İLİŞKİN POLİTİKA METİNLERİ: HEDEFLER VE GERÇEKLEŞMELER
11. Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda eğitim alanında 2020 yılına dair hedefler orta vadeli programda ve Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer aldı. MEB’in Stratejik Planındaki hedefler de 2020 Performans Programı ile somutlaştırıldı. Politika metinlerinde mesleki eğitim ve istihdam ilişkisi, özel eğitim, erken çocukluk eğitimi, hayat boyu öğrenme, rehberlik ve yönlendirme ile yükseköğretimde uluslararasılaşmaya ilişkin hedeflerin öne çıktığı görülmektedir. 2023 Eğitim Vizyonu belgesindeki 2020 hedeflerinin de önemli düzeyde orta vadeli program, yıllık program ve performans programında yer verilmiştir. Ancak MEB’in 2020 İdari Faaliyet Raporunda salgın yılı olan 2020’de bazı hedeflerin ertelendiği, bazılarının ise kısmen gerçekleştiğine dair değerlendirme yapılmıştır.
- MEB Performans Programları ve Faaliyet Raporları (2020, 2021)
- Yeni Ekonomi Programı (YEP) (2020-2022)
- 2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı
- Yeni Ekonomi Programı (YEP) 2021-2023
- 2021 Yılı Bütçe Sunuşu
MEB Performans Programları ve Faaliyet Raporları (20201, 20212)
Millî Eğitim Bakanlığı her bir eğitim öğretim yılını takiben performans raporları yayımlamaktadır. Bu raporlarda hedefler ve gerçekleşen sonuçlar ilan edilmekte olup bir sonraki yıl başta olmak üzere 3 yıllık hedeflerin paylaşımı yapılmaktadır. Buna göre 2020 yılına bakıldığında 6 alanda bakanlık performansını ölçmüştür. Bunlar: Engellilerin Toplumsal Hayata Katılımı ve Özel Eğitim, Hayat Boyu Öğrenme, Ortaöğretim, Ölçme Seçme ve Yerleştirme, Temel Eğitim ve Uluslararası Eğitim İş Birlikleri ve Yurt Dışı Eğitim başlıklarıdır. Bakanlığın paylaştığı sonuçlara göre 2020 yılında bu başlıklarda hedeflerin çoğu karşılanmış denebilir. Bununla birlikte hedeflere büyük oranda yaklaşan sonuçlar olduğu kadar hedeflerin oldukça uzağında kalan sonuçlar da bulunmaktadır. Ayrıca performans hedefleri belirlenmiş olup sonuçlarına ulaşılamayan veriler söz konusudur.
2020 yılında özel eğitim gündeminde eğitime erişim, fırsat eşitliği ve rehberlik alanlarında alt boyutlar bulunmaktadır. Özel eğitimde tanılama ve inceleme alanlarında MEB yüksek performans göstermiştir. Hedef grup olarak belirlenen özel eğitimden yararlanması gereken öğrenci sayısına ulaşılmış, bu öğrenciler beklenen devamı göstermiştir.
Hayat Boyu Öğrenme alanı özellikle gelişmekte olan ülkelerde yaşam ömründeki iyileşmeler sonucu toplumun kanalize olması beklenen bir konu olarak sıcak bir gündemdir. Ancak MEB bu alanda açtığı kurslarda beklediği öğrenci sayısının yarısına ulaşmıştır. Diğer taraftan bu başlık içerisindeki geçici koruma altında olan 5-17 yaş öğrencilerin okullaşmasında beklenilenden fazla bir oran yakalanması başarılı bir durumdur.
Ortaöğretim alanı ülkemiz için mesleki ve dini eğitimle beraber başat bir alandır. Bu noktada MEB’in sağladığı burstan yararlanan öğrencilerden beklediği yükseköğretime devam etme başarısıdır. Ne yazık ki bu alanda da MEB beklediği hedefin ancak yarısını elde edebilmiştir. Pansiyon hizmetlerinin doluluğu ve memnuniyeti ise hedefleri karşılamaktadır. Ortaöğretimde öğrencilerin kültür, sanat ve spor alanlarında etkileşim kurmaları hedeflenmesine rağmen bu noktada elde edilen sonuç eksikliğin oldukça fazla olduğunu gözler önüne sermektedir. Bu noktada sonucu tasarım-beceri atölyesi açılması hedeflenen okul sayısında 2020 yılında hedefin karşılanamamış olması sonucu ile birlikte okumak anlamlıdır. Ortaöğretimde öğrencilerin yabancı dil dersi sonuçları beklenilen düzeyin üstünde sonuçlanmıştır.
MEB’in ölçme, seçme ve yerleştirme alanında belirlediği hedefler; destek materyallerinin zamanında hazırlanması, sınav ve yerleştirme sonuçlarının zamanında açıklanması ve hatalı soru sayısı şeklindedir. Bakanlık bu alanda hedeflerine uygun bir yıl geçirmiştir.
Temel eğitime bakıldığında eğitime erişim ve fırsat eşitliği, okul öncesi ve ilköğretim alanları mevcuttur. Eğitime erişim ve fırsat eşitliğinde pansiyon doluluk oranları ve memnuniyet oranları belirlenen hedefleri karşılamıştır. İlköğretimde destekleme ve yetiştirme kurslarına yaklaşık 3 milyon öğrencinin dahil edilmesini hedeflenmişken bu noktada sonuç yaklaşık 2,5 milyon öğrenci ile sınırlı kalmıştır. Diğer taraftan okul öncesi grubunda bakanlık ilkokul birinci sınıfa başlamadan önce en az bir yıl okul öncesi eğitim almasını beklediği öğrenci oranına çok yaklaşmıştır. Ortaöğretimde olduğu gibi ilköğretimde de kültür, sanat ve spor alanlarında öğrencilerin aktif olması beklenilen oranının gerisinde kalmıştır. Bu sonuç yine tasarım-beceri atölyesi açılma oranı ile birlikte okunduğunda ilköğretimde her ne kadar hedeflenenden yaklaşık 600 atölye fazla açılmasına rağmen sonuç değişmemiştir. Öğrenci sayısının şubelere göre oranı açısından temel eğitime bakıldığında öğrenci sayısı 30’dan fazla olan şubeler MEB’in 2020 yılında beklediği hedefin üstündedir yani sınıflar kalabalıklığını beklenilenden daha fazla sürdürmektedir. Bu durum ortaokul için de geçerlidir.
Uluslararası Eğitim İş Birlikleri ve Yurt Dışı Eğitim alanında bakanlık Türkçe ve Türk kültürünü yönelik tanıtıcı materyal tedariki noktasında hedeflediği gibi ilerlemektedir. Aynı şekilde bu alanda açılan derslere katılan öğrenci sayısı da beklenildiği gibidir. Yurt dışına öğrenci gönderilmesi hususunda da MEB hedeflerine yakın bir sonuç elde etmiştir.
Yeni Ekonomi Programı (YEP) (2020-2022)3
İlgili programa dair rapor, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığı ortak çalışması sonucunda “dengeleme, disiplin ve değişim” teması çerçevesinde 4 Ekim 2019 günü yayımlanmıştır. Buna göre, “Eğitim” başlığında Millî Eğitim Bakanlığı için 6 hedef açıklanmıştır. Hedefler; mesleki ve teknik eğitimde rehberlik faaliyetlerinin artırılması, okul merkezli yönetim, özel yetenekli öğrencilerin tanılama süreçlerinin etkin kılınması, veriye dayalı yönetim, ölçme ve değerlendirme ile okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması ve mesleki eğitim merkezleri ile sektör arasında etkileşimin iyileştirilmesi şeklindedir.
Ekonomi programları orta vadeli hedefler içerisinde hazırlanan raporlar olarak temel gayesi itibariyle sektör ve eğitim arasındaki ilişkiyi gözetmektedir. Bu durum özellikle MEB’in son 3 yıllık izlencesindeki artan ortaöğretimde meslek liseleri tercih talebi ve yerleşen öğrencilerin yüzdelik dilimdeki başarıyla okunmaktadır. Ayrıca “Mesleğim Hayatım” portalı bu noktada hedeflerin somut bir göstergesi gibidir. Diğer taraftan okul öncesi eğitimde yaygınlık konusunun gündemde yer alması da iş gücü olarak ebeveynlerin çalışma hayatlarında kadın-erkek olarak artan paylarıyla birlikte bu program içerisinde anlamı üzerine yorumlanmalıdır.
Sonuç olarak, 2019’da yayımlanan YEP hedefleri sonrası 2020 ve 2021 MEB Performans Raporları incelendiğinde bakanlığın ekonomi ile uyumlu bir süreç takip ettiği söylenebilir.
2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı4
Eğitimde 2021 yılına dair izlence, tıpkı 2020 yılının okunurluğunu sağlayan resmî raporlar gibi yine yayımlanan raporlarla mümkündür.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından açıklanan 2021 yılı programında eğitim başlığı “Nitelikli İnsan, Güçlü Toplum” başlığı altında yer almaktadır. Bu bağlamda raporda öncelikle mevcut durum değerlendirilmiştir. Bu bölümde metin içerisinde 2020 yılını değerlendirmek için temel referans olan Performans Raporları’na göre yapılan tespitlere benzer bir durum şu ifadelerle yer almıştır: “Eğitim alanında beşeri ve fiziki altyapı iyileştirilmiş, okullaşma oranlarında artış sağlanmış ve derslik başına düşen öğrenci sayısı önemli ölçüde azaltılmıştır. Kız çocukları ile yoksul öğrencilerin eğitimde devamlılığını sağlamak ve taşımalı eğitimi güçlendirmek için önemli faaliyetler yürü tülmüş, öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerine ağırlık verilmiştir.” Buna ilaveten, çevre koşulları sonucu sisteme bir tehdit olarak yansıyan pandemi şartlarına verilen hibrit eğitim modeline atıf yapılmıştır.
Bu bağlam üzerinden 2021 yılına yönelik olarak 14 başlıkta bakanlık ve paydaşlarının yürüteceği politikalar kamuoyuyla paylaşılmıştır ve hedefler gösterilmiştir.
19 paydaşı ile bakanlığın fırsat eşitliği, eğitim ortamları, okullar arası başarı dengesi, yenilikçi müfredat, özel eğitim, meslek içi eğitimler ve statü, veriye dayalı yönetim, hayat boyu öğrenme, “okul gelişim modeli”, ölçme ve değerlendirme, mesleki eğitim ve istihdam, yükseköğretimde çeşitlilik, yükseköğretimde nitelik artışı ve yükseköğretimde uluslararasılaşma alanlarında hedefleri bulunmaktadır.
Yeni Ekonomi Programı (YEP) 2021-20235
Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan raporda tema olarak “yeni dengelenme-yeni normal-yeni ekonomi” seçilmiştir. MEB bu program kapsamında 8 hedeften sorumlu kılınmıştır. Bunlar; harmanlanmış eğitim, eğitim ortamlarında hijyen, uluslara rasılaşma, rehberlik hizmetleri, özel eğitim, mesleki eğitim, okul merkezli yönetim ve okul-sektör iş birliği şeklindedir.
Ekonomi perspektifinden eğitime bakıldığında geniş bir sorumluluk alanı çizilmiş görülmekle birlikte tüm bu hedeflerin ülke için katma değer olması durumu öne çıkmaktadır. Eğitimin bir yönünün sanayi ile ilişkilerden kopuk olamayacağı kabulü ile birlikte değerlendirildiğinde ekonominin önemli bir paydaşı olan insanın kaliteli eğitim alması, etkin yönetime sahip olması, eğitim ortamlarının çevresel koşullara uygun olması ve sektörle birlikte hareket etmesi öne çıkan yetkinliklerdir.
2021 Yılı Bütçe Sunuşu6
Bakan tarafından TBMM Genel Kuruluna sunulan MEB Bütçesi, 2021 yılı için müfredatın dijital öğrenme ile uyumlu kılınması, uluslararası standartlarda ölçme ve değerlendirme, dezavantajlı grupların katılımı, yaygın okul öncesi eğitim, eğitim ortamları, yaygın TBA ortamları, öğretmen meslek içi eğitimleri, meslekler açısından arz talep dengesi konularını öne çıkarmıştır.
Türkiye’de eğitimin gündeminde belirli temalar yıllar içerisinde belirginleşmiştir. 2021 yılı hedeflerinde bu durum tekrar okunmaktadır. Ülkemiz iş gücü ile eğitim arasında köprü olma görevini daha çok ortaöğretimde mesleki ve teknik eğitime bırakmaktadır. Yine özel yetenekli öğrencilerin kendilerinin farkında olmaları ve özel eğitim ile psikolojik iyi oluşları ve yeteneklerini geliştirmek için başta tanılama öne çıkmaktadır. Diğer taraftan eğitim literatüründe bilimsel araştırmalarda anlamlı sonuçlar ile önemli olduğu ilan edilen okul öncesi eğitim yaygınlaştırılmaya çalışılmaktadır. Bitirirken yukarıda atıfta bulunulan raporlar bize eğitimde 2023 vizyonuna göre bir ilerleyişin sürdüğünü göstermektedir ve bu ilerleyişte bir istikrar yakalamak için maddi kaynakların iyileştirildiğini ilan etmektedir. Eğitime toplum açısından bakıldığında da ilgili vizyona ve ilerleyişe güvenin -COVID-19 dönemiyle biraz olumsuz etkilenmesi söz konusu olsa da- kuvvetlendiği yorumu yapılabilir.
2023 Eğitim Vizyonu
23 Ekim 2018’de kamuoyuna duyurulan 2023 Eğitim Vizyonu “eğitsel işleyiş, öğretmen, okul ortamı ve verimli ve açık yönetişim” ana başlıkları altında 41 hedefi içeriyordu. Belirlenen hedeflerin; hazırlık ve tasarım, geliştirme, küçük ölçekli pilot uygulama, küçük ölçekli uygulama fazına ilişkin iyileştirme, orta ölçekli pilot uygulama, orta ölçekli uygulama fazına yönelik iyileştirme, ülke uygulaması ve uygulamaları izleme değerlendirme aşamalarında 2022-2023 eğitim-öğretim sezonu sonuna kadar gerçekleştirilmesi planlanmıştı. 41 hedeften 40’ı için 2020-2021 öğretim yılı ülke uygulaması ya da uygulamaları izleme ve değerlendirme zamanı olarak belirlenmişti. Hedeflere bakıldığında yaklaşık yarısının gerçekleştirilebildiği, bir kısmının belgede yazılan biçiminden farklı bir uygulamaya dönüştüğü bir kısmının ise gerçekleşmediği anlaşılmaktadır. Tabloda gerçekleşen hedefler işaretlenmiştir.
![](https://ilke.org.tr/images/editor/airtablo13.1.png)
Unutulan ya da Gündeme Gelmeyen Konular
2020 yılı, salgın sebebiyle planların büyük oranda aksadığı, aksamakla kalmayıp önceliklerin değişmesine yol açtığı bir yıl oldu. Halk sağlığının ön plana çıktığı, sağlık sisteminin sürdürülebilirliğinin öncelendiği, salgından en az etkilenmek için önlemler kapsamında hijyen ve sağlık araç gereçlerinin üretim ve temininin teşvik edildiği bir yıl oldu. Doğal olarak 2020’de eğitimde de öncelikler değişti. Yüz yüze eğitime ara verilmesiyle eğitimin sekteye uğramaması için uzaktan eğitim yollarının tamamı gündeme geldi ve birçoğu uygulamaya kondu. Okulların, öğretmenlerin, öğrencilerin; cihaz, internete erişim ve destek ihtiyaçlarının giderilmesi öncelik oldu.
Bununla beraber eğitim sisteminin kronik sorunlarından biri hâline gelen teftiş sisteminin yasal boşluklarının giderilmesine yönelik çalışmalar neredeyse hiç gündeme gelmedi. Birkaç yıl öncesinden beri gündemde olan “3600 ek gösterge” konusu da unutulan konulardan biri oldu. Kalkınma Planı ve MEB Stratejik Planının önemli başlıklarından biri de hayat boyu öğrenme alanıydı. Hayat boyu öğrenmeye yönelik girişimler 2020’de zayıf kaldı, önceki yıllarda elde edilen başarılar geriledi.
2020; 2023 Eğitim Vizyonu hedeflerinin birçoğunun hayata geçirileceği bir yıl olması gerekirken 2019’da ilan edilen, tanıtılan, planlanan birçok çalışma da kadük kaldı. Yeni ortaöğretim modeli, öğretmen destek noktaları, ölçme değerlendirme merkezleri ile ilgili ilerleme sağlanamadı. Bununla birlikte Bakan Selçuk, yeni lise tasarımının yanında ilkokul ve ortaokul tasarımına ilişkin pilot uygulamanın da gelecek yıl başlayacağını açıkladı.
Öğretmenlik Meslek Kanunu taslağı Cumhurbaşkanlığına sunulduğu açıklanmış olsa da 2020 boyunca herhangi bir gelişme olmadı. “Ücretli öğretmenlerin ücretlerinin iyileştirilmesi, okul yöneticilerinin ve dezavantajlı bölgelerde çalışan öğretmenlere yönelik teşvik sistemlerinin kurulması” hedefleri gündeme gelmedi.
2023 Eğitim Vizyonu’nun okul yöneticileri ve öğretmenler bakımından en çok önemsenen ve beklenen hedeflerinden biri de “okul gelişim planı, okul merkezli bütçe ve okul bütçe ve bağış sisteminin düzenlemesi”ydi. Bu konularda da bir adım atılmadı. Son olarak eğitim sisteminin teşkilat yapısını, gereksinimleri karşılayacak esneklik ve niteliğe kavuşturacak sistem revizyonu konusunda da herhangi bir gelişme olmadı.
Genel Değerlendirme
2020’de unutulan konulardan biri de etüt merkezlerinin ve dershanelerin durumu oldu. 2018 ve 2019 boyunca kapatılmalarına ilişkin gündem, resmî açıklamalar, belirlenen uygulama takvimi ve son olarak 2020 Haziran’ında eğitim öğretim sezonu sonunda kapatılacaklarının açıklanması gibi birçok gelişmeye rağmen 2020 yılında dershaneler, kurslar, etüt merkezleri ve diğer destek kursları adeta unutuldu. Salgın sebebiyle zorunlu olarak eğitime uzaktan devam eden kurslar, ekonomik tedbirler kapsamında işten çıkarmanın yasaklanması ile gündemden düşmüş oldu.
Türkiye’de 2020 yılına yönelik hedefleri içeren eğitim politika metinlerinde yer verilen önceliklerin eğitim sisteminin dönüşüm ihtiyacı ve alanlarını belirlemede başarılı olduğu, ancak hedeflerin gerçekleştirilmesi konusunda aynı başarının gösterilemediği görülmektedir. Okul öncesi eğitim, özel eğitim, mesleki eğitim ve hayat boyu öğrenme alanları, uluslararası kurumların hedef ve analizleri bakımından da doğru ve gerekli önceliklerdir. Bunlara ek olarak 21. yüzyıl becerilerinin kazandırılmasına yönelik yenilenen içerik, yöntem, ortam ve teknoloji bakımından eğitim sisteminin revizyonu konusunda konulan hedefler, sistemin büyüklüğü, derinliği ve genişliği bakımından istenen nitelikte gerçekleşememektedir. Yıllar içinde hedeflerin dönüştüğü, özünü ve ruhunu kaybederek hayata geçirildiği görülmektedir.
1 MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı (Kasım, 2019). 2020 Yılı Performans Programı. http://sgb.meb.gov.tr/meb_ iys_dosyalar/2019_11/25140957_2020_Performans-ProgramY_12112019_1515.pdf
2 MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı (Ekim, 2020). 2021 Yılı Performans Programı. http://sgb.meb.gov.tr/www/ dokumanlar/icerik/30
3 Hazine ve Maliye Bakanlığı & Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (Ekim, 2019). Yeni Ekonomi Programı 2020-2023. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2019/10/YeniEkonomiProgrami_OVP_2020-2022.pdf
4 Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı 2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı. https://www.sbb.gov.tr/ wp-content/uploads/2020/11/2021_Yili_Cumhurbaskanligi_Yillik_Programi.pdf
5 Hazine ve Maliye Bakanlığı (Eylül,2020). Yeni Ekonomi Programı 2021-2023. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2020/09/ YEN%C4%B0-EKONOM%C4%B0-PROGRAMI-K%C4%B0TAP%C3%87IK.pdf
6 MEB Strateji Geliştirme Başkanlığı (Aralık,2020). 2021 Yılı Bütçe Raporu. http://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_12/30125920_2021_BUTCE_SUNUYU.pdf